اذان به وقت رادیو!
اندیشمند شهید استاد مرتضی مطهری در گفتاری ارزشمند از مجموعه گفتارهای گرانسنگ خود، به الزامات و ضرورتهای «رهبری نسل جوان» در جامعه بزرگ اسلامی ما اشاره میکند و در فراز آغازین آن، از تفاوتهای دو نوع «مسئولیت دینی» در تحقق شایسته چنین هدفی سخن به میان میآورد: مسئولیت وظیفه و مسئولیت نتیجه عنوانهای پیشنهادی آن اندیشمند شهید در بررسی و تبیین این دو نوع مسئولیت است که به منزله پیشنیاز ضروری انجام هرگونه حرکت ثمربخش در این عرصه، مورد توجه آن فرهیخته حوزوی و دانشگاهی قرار میگیرد؛ بهویژه آنجا که میگوید:
«... مسئولیتهای دینی ما بر دو قسم است: بعضی مسئولیتها، مسئولیت یک کار است با یک شکل بهخصوص و قیافه معین؛ [به گونهای که] همه خصوصیات کار و اجزا و شرایط آن را خود اسلام معین کرده است و گفته است که شما این کار را در این قالب معین و با این شکل خاص انجام دهید. البته این کار برای نتیجهای فرض شده است، اما ما مسئول نتیجه آن نیستیم. اینها را میگویند تعبدیات. ما میتوانیم آن کارها را مسئولیت شکل و قالب بنامیم.»
نماز، مصداقی بارز در درک و شناخت چنین مسئولیتی است؛ همچنان که آن استاد فرزانه در ادامه سخن، می گوید: «مثلا نماز دستوری است که مقدمات و... اجزا و شرایطی معین دارد. دستور این است که ما نماز را همیشه با همین شکل و قالب انجام دهیم... البته این کار با این شکل به خاطر نتیجه و چه بسا نتایجی است که دارد، اما ما فقط مسئول مقدمه این نتیجه هستیم، نه مسئول خود نتیجه. اگر آن مقدمه را بهطور صحیح و کامل که تعیین شده و دستور رسیده است انجام دهیم، نتیجه خودبهخود به دنبالش هست.»
استاد مطهری در بیان نوع دیگر مسئولیت؛ یعنی مسئولیت نتیجه، میافزاید: «[اما] نوعی دیگر از مسئولیت هست که ما آن را مسئولیت نتیجه مینامیم؛ یعنی نتیجه را به عهده انسان می گذارد و میگوید من فلان نتیجه را میخواهم، اما اینکه آن نتیجه با چه وسیله و چه مقدمه و با چه شرایط و در چه قالبی انجام داده شود؟ با هر وسیلهای که بهتر است. یک وسیله ثابت و یکنواخت و قابل تعیین و اندازهگیری ندارد، در هر موردی و در هر زمانی، آن وسیله فرق میکند... [مسئولیت نتیجه] در جاهایی است که وسیله، یکنواخت نیست و متغیر است؛ بهگونهای که در یک حال باید از این وسیله استفاده کرد و در حال دیگر از وسیله دیگر؛ چرا که خصوصیات زمانی و مکانی فرق میکند. در اینگونه موارد باید رفت و حساب کرد و اندیشید و وسیله مناسب را به دست آورد.»
جهاد و مسئله «هدایت و رهبری» مسلمانان از جمله مصادیق بارز و نمونههای آشکار «مسئولیت نتیجه» در جامعه اسلامی بهشمار میآیند؛ آنچنان که آن اندیشمند شهید هم به این مصادیق و نمونهها گریزی میزند و میگوید: «در جهاد، مسلمانان موظف به آن هستند که از حوزه اسلام دفاع کنند و استقلال مسلمانان را حفظ نمایند. اما با چه وسیلهای؟ آیا با شمشیر یا با تفنگ یا با وسایل دیگر؟ آن دیگر تعیین نشده است و اساسا قابل اندازهگیری و تعیین نیست. مسلمانان در هر زمانی موظف هستند بهترین وسیله را برای این کار تهیه ببینند. باید ببینند بهترین وسیله در هر زمانی چیست؟ مسئله هدایت و رهبری هم اینچنین است. در اسلام برای هدایت و رهبری، یک شکل صددرصد معین ترسیم نشده است که همه اجزا و مقدمات و مقارنات و شرایط و موانع درنظر گرفته شده باشد. و اساسا قابل تعیین و ترسیم و اندازه گیری نیست، چون متفاوت است. رهبری مردم مثل نماز یک امر تعبدی و یکنواخت نیست؛ یا فیالمثل از نوع وردخواندن و منترخواندن نیست که طرف یک وردی حفظ است برای عقرب زدگی یا مارزدگی، و هر عقربزده یا مارزده را که بیاورند او همان ورد معین را که حفظ کرده [است]، می خواند.»
سخنان استاد مطهری که از دیدگاه رهبر فرزانه انقلاب اسلامی، «مبنای فکری و نظری انقلاب و نظام جمهوری اسلامی است»، دربردارنده آموزهای رهگشا و گرهگشا برای سیاستگذاران و برنامهریزان فرهنگی و رسانهای در جامعه بزرگ اسلامی ماست؛ آموزهای که با وجود گذشت نزدیک به نیمقرن از بیان این سخنان، همچنان دارای توان رهگشایی و ظرفیت گرهگشایی بسیار در امروز و فردای جامعه و پشت سرگذاشتن بازدارندهها و موانع ریز و درشت بسیار در مسیر بالندگی و رشد آن است؛ آموزهای که در سخنان آن فرزانه شهید آمده است و گرچه بهظاهر درباره «جوانان» در جامعه است، اما در باطن جوهره برخورد و رفتار با تمامی جامعه و گروههای اجتماعی آن را دربرمیگیرد؛ آنجا که بهصراحت میگوید:
«ما باید این خیال را از کله خود بیرون کنیم که نسل جدید را با همان [روشها] و متود[های] قدیم رهبری کنیم.»
عصر ارتباطات و اطلاعات و گسترش بیش از پیش دامنه تلاشها و رقابتهای رسانهها؛ بهویژه رسانههای جمعی فراگیر و مدرن رادیو و تلویزیون در حفظ و جذب روزافزون مخاطبان و هدایت و تأثیرگذاری دم افزون بر آنها؛ به گونهای که تضمینی بر بقا و ماندگاری اثربخش آنها در سپهر پررقابت رسانهای بهشمار آید و آرمان ها و اهداف موردنظر را به درستی تحقق بخشد و کار را به آنجا رساند که امکان انتقال و نهادینه سازی مؤثر ارزشها، باورها و جهانبینی فرهنگی جامعه در نزد مخاطبان فراهم آید، از جمله الزامات و ضرورت هایی است که حاکم بر چگونگی حضور و فعالیت ثمربخش دستاندرکاران در عرصههای پررقابت رسانهای شده است و بیش از هر زمان، «مسئولیت نتیجه» را متوجه مجموعه سیاستگذاریها و برنامه ریزیهای رسانهای می سازد و سیاستگذاران و برنامهریزان را «مسئول دستیابی به نتیجه» میداند.
رادیو به عنوان رسانه همراه که دارای توان مناسب در پوشش فراگیر جامعه و حضور در لحظه لحظه زندگی مخاطبان خود است، از جمله وسایل ارتباط جمعی است که میتواند همچنان دارای حرفهای گفتنی و شنیدنی بسیار در عرصه انتقال و نهادینهسازی ارزشها و باورهای اسلامی در جامعه ایرانی باشد؛ بسته به آنکه برنامه ریزان و برنامهسازان رادیو با آگاهی شایسته از ظرفیتهای ذاتی آن در انتقال سنتها و ارزشهای منبعث از آن، پاسخگویی مناسب برای سه پرسش اساسی زیر باشند که:
کارکرد غالب رسانه جمعی رادیو در سپهر رسانهای ایران چیست و رسانه رادیو بیشتر با چه کارکردی در نزد جامعه و مخاطبان هدف خود شناخته میشود؟ آیا بیشتر رسانهای آموزشی است یا رسانهای اطلاعرسان یا رسانهای تفریحی و سرگرمیساز؟ رادیو بیشتر با چه نقش و ویژگی هایی در جامعه ایرانی معرفی میشود؟
انتظار و خواست مخاطبان هدف از رادیو چیست و آنها از رسانه جمعی رادیو در ایران امروز چه میخواهند؟
دین اسلام با چه هدفی به طرح ارزشها و باورهای دینی در جامعه میپردازد و با بیان آیینها و شعایر دینی و مذهبی در جامعه، به دنبال چه میگردد؟
اذان و چگونگی طراحی، ساخت و ارایه برنامههای اذان گاهی در ایستگاههای رادیویی مختلف عمومی، اختصاصی و تخصصی صدای جمهوری اسلامی، از جمله نمونه های مناسب در به کارگیری و بیان سخنان پیشگفته است. اذان که به معنای آگاهی و اعلام است، در اشاره به جملات و عبارتهایی خاص به کار میرود که پیامبر گرامی اسلام (صلیالله علیه و آله)، آنها را از عالم غیب دریافت و به مردم ابلاغ کرده است. اذان نوعی اعلام وقت شرعی بهشمار میآید که اجازه ورود به حریم نورانی نماز و آگاهسازی مردم از فرارسیدن اوقات صبحگاهی، ظهرگاهی و شبانگاهی نماز در شبانهروز است. اذان، رسانهای قدسی با پیامی آسمانی و برخاسته از جهان ملکوت است که به منزله رسانهای الهی، چکیدهای از اندیشههای ناب اسلامی را در قالب رساترین، زیباترین و شیواترین جملات و عبارتها، بیان و عرضه میدارد و در لابه لای جملات و عبارتهای خود بر محورهایی اساسی تأکید میورزد؛ محورهایی پنجگانه که متناظر با جملات و عبارتهای آمده در «متن» اذان، دارای برجستگی و توان بسیار در برانگیختن تأمل و توجه مخاطبان و شنوندگان ژرفاندیش به آن هستند؛ محورهایی چون:
بهچالشکشاندن تمامی گفتمانها و نظامهای غیردینی و بهرخکشیدن توان پاسخگویی گفتمان ها و نظام های دینی به دغدغههای اساسی انسان و جامعه همراه با یادآوری بندگی و مسئولیت «حقیقی» انسان در پرتو دین و آموزههای وحیانی جلوهگر شده در سنت و سیره نبوی؛
سردادن شعار «آزادی» و بیان اصول و مبانی آزادی «حقیقی» در مکتب حیاتبخش اسلام با نفی قاطع هرگونه «هواپرستی»، «سلطهجویی و سلطهپذیری» و «خرافه گرایی» در عرصههای فردی و اجتماعی؛
حرکت و جهتگیری جامعه اسلامی بر محور «توحید» و «ولایتپذیری» و طرد مستمر هرگونه «بی عدالتی»، «تبعیض» و « اختلاف و تفرقهافکنی» به هر شکل و صورت در آن؛
برجستهسازی «عملگرایی» به عنوان شاخص و معیار بالندگی و رستگاری جامعه اسلامی در پرتو به کارگیری توأمان ایمان و عقل؛ و
امیدبخشی به آیندهای درخشان و روشن به منزله روح پیشرفت و حرکت در جامعه اسلامی.
پخش اذان، «مسئولیت وظیفه» دستاندرکاران و طراحی، ساخت و ارایه برنامههای اثربخش اذان گاهی، «مسئولیت نتیجه» دستاندرکاران است. دستیابی به نتیجه اثربخش جز با درنظرگیری کارکرد غالب رسانه، انتظار و خواست مخاطبان هدف، و استخراج بهنگام نگاه دین به طرح ارزشها و باورهای دینی آمده در متن اذان، به ثمر نمینشیند و حاصل نمیشود.
برنامهریزان و برنامهسازان صدای جمهوری اسلامی و ایستگاههای رادیویی مختلف عمومی، اختصاصی و تخصصی آن باید بدانند که «جهاد فرهنگی و رسانهای» و «مدیریت و هدایت افکار عمومی» جامعه و مخاطبان هدف به سوی ارزشها و باورهای اصیل دینی، جز با گامنهادن به عرصههای تا پیش از این، تجربهنشده به دست نمیآید و جز با بهرهگیری از روشها و شیوههای متفاوتتر از پیش در عرصههای برنامهریزی و برنامه سازی به سرمنزل مقصود نمیرسد. خطرپذیری در بهکارگیری روشها و شیوههای روزآمد و پشتیبانی عملی از برنامهریزان و برنامهسازان پیشتاز در عرصه انتقال اثربخش ارزشها و باورهای اصیل دینی که در جلوهها و قالبهای متنوع برنامهریزی و برنامهسازی به مخاطبان هدف در سپهر پررقابت رسانهای جامعه ارایه و عرضه میشود، کمترین انتظاری است که از مدیران مسئول در این میان میرود.
باید مدام به مبانی فکری و نظری انقلاب و نظام جمهوری اسلامی بازگشت و با نگاه اندیشمند شهید استاد مرتضی مطهری به این عرصه نگریست و «مسئولیت نتیجه» را نه به عنوان مکمل «مسئولیت وظیفه» که فراتر از آن، به عنوان جزء جداییناپذیر برنامهریزیها و برنامهسازیها در صدای جمهوری اسلامی و ایستگاههای رادیویی مختلف آن درنظر آورد و به منزله «شاخص» و «معیار» در سنجش کارآمدیهای حرفهای دست اندرکاران برنامهریز و برنامهساز، بیان و معرفی کرد.
باید روح اذان را بر کالبد برنامههای اذانگاهی رادیو حاکم ساخت و به صورتی مداوم از جایگاه و نقش امروزین رادیو در جامعه، انتظارها و خواستهای بهنگام مخاطبان هدف، و نگاه اصیل و نه دستخوش تحریف شده و سلیقهای دین در اینباره پرسش کرد و با پاسخگویی مناسب به آن، به اصلاح جهتگیریها و تصحیح حرکتها در مسیر طراحی، ساخت و ارایه اینگونه برنامهها دست زد.
رسانه ملی با دربرگیری ایستگاهها و کانالهای مختلف رادیویی و تلویزیونی، جایگاه و نقشی تردیدناپذیر در بسط و گسترش اندیشهها و معارف دینی و مذهبی در جامعه و در نزد مخاطبان هدف دارد و میتواند پیشقراول مقابله با هرگونه حرکت تحریفآمیز در این عرصه باشد که باطن و روح دین و نه ظاهر و کالبد دین را هدف گرفتهاند. باید روح دین و آیینها و شعایر آن را دریافت و با نگاهی حرفهای به رسانهای کردن آن، به شیوهای مخاطبپسند و روشی مخاطبپذیر، همت گماشت.
برنامههای اذانگاهی رادیو، گام آغازین حرکت «صدا» در چنین مسیری است. باید به صدای اذان «صدا» گوش سپرد و پرسید که آیا اذان به وقت رادیو شنیده میشود؟ منبع